‘Wees verschillig!

Afgelopen sep­tem­ber was ik - zoals ieder jaar - een weekje in de Bene­dic­tijner­ab­dij van Beuron, vlakbij de Bodensee, waar Duits­land, Oos­ten­rijk en Zwitserland aan elkaar grenzen en het Zwarte Woud. Daarna ben ik nog een paar dagen naar Leip­zig geweest. In deze stad leefde Johann Sebastian Bach vanaf 1723 tot aan zijn dood in 1750 en werkte hij in de Thomaskirche. Hier ontston­den onder andere de Matthäus-Passion en talrijke cantates. In de nabij­ge­le­gen Nicolaikirche wer­den in de tachti­ger jaren van de vorige eeuw iedere maan­dag­avond vredes­ge­beds­diensten gehou­den, die uit­ein­delijk mede hebben geleid tot de val van de muur en het einde van de DDR. De katho­lie­ke pa­ro­chie raakte in de oorlog haar kerk kwijt en deze mocht van het DDR-regime nadien niet wor­den her­bouwd. De katho­lie­ken moesten zich 71 jaar behelpen met (vaak bouwvallige) noodoplos­singen totdat in 2015 de nieuwe kerk St. Trinitatis kon wor­den ingewijd, weer vlakbij haar oude plek in het centrum van de stad, voor­zien van een mooie, sobere li­tur­gische ruimte, verschei­dende bij­ruim­tes én een par­keer­ga­ra­ge. Ik ben op zon­dag­mor­gen met veel plezier naar de kind­vrien­de­lijke vie­ring en daarna naar de hoogmis gegaan in deze jonge, inter­na­tio­nale en vitale ge­meen­schap. Een inte­res­sante en ook leven­dige stad om een paar dagen te ver­blij­ven.

Alhoewel er maar weinig chris­te­nen in het oosten van Duits­land wonen en nog veel min­der katho­lie­ken, werd in 2016 in Leip­zig de Duitse Katho­lie­ken­dag gehou­den. Ik kan me nog her­in­ne­ren dat er toen voor een tv-reportage iemand op straat werd gevraagd: ‘Bent u gelovig of atheïst?’ Haar ant­woord was: ‘Geen van bei­den, ik ben normaal’. Die opmer­king is me altijd bij­ge­ble­ven en werd in mijn klooster­tijd weer actueel toen ik het boek las Als er niets ontbreekt, waar God ontbreekt van Jan Loffeld, een Duitse pries­ter die als hoog­le­raar pas­to­raal­theo­lo­gie werkt aan de katho­lie­ke theo­lo­gische facul­teit in Utrecht. Lange tijd werd in de theo­lo­gie gedacht dat de mens uit­ein­delijk een reli­gi­eus wezen is, dat meestal wel in ‘iets’ gelooft. De kerken hebben alleen niet de juiste hand­vat­ten om deze mensen te bereiken en te raken. Een kleine min­der­heid doet moeite om aan te tonen dat ze atheïst zijn en niet in een god of hogere macht geloven. Volgens Loffeld klopt dat niet meer. Er is een grote, groeiende groep van mensen voor wie God, geloof en religie een­vou­digweg geen rol spelen, die het ook niet missen in hun leven en er ook helemaal geen in­te­res­se voor hebben en er niet mee bezig zijn. Die dus zelfs niet eens atheïst of ‘ietsist’ zijn. Hij noemt ze ‘apatheïsten’.

In veel ker­ke­lijke kringen wordt gedacht dat we de seculari­sa­tie kunnen tegen­gaan door alles nóg beter te doen met aan­trek­ke­lijke vie­rin­gen, nieuwe vormen, eigen­tijdse muziek, nieuwe organi­sa­ties­truc­tu­ren, social media en missio­naire pro­gram­ma’s voor jong en oud. Dat kan allemaal waarde­vol zijn, zegt Loffeld, maar ze zullen deze mensen niet bereiken. Mensen kunnen blijk­baar heel goed leven en gelukkig zijn zon­der God of geloof in hun leven. Dat heeft voor ons als geloofs­ge­meen­schappen ingrijpende con­se­quenties. We kunnen niet ie­der­een meer bereiken met onze bood­schap en dat moeten we ook niet meer willen, volgens Loffeld. We moeten ons niet fixeren op hoe we mensen terug in de kerk krijgen, maar op hoe we als chris­te­lijke ge­meen­schap en als chris­te­nen geloof­waar­dig in de wereld aanwe­zig kunnen zijn. En dat betekent voor ons eigen­lijk dat we van ker­ke­lijke consu­menten zélf dra­gers van de Blijde Bood­schap van Jezus moeten zijn. Het evan­ge­lie moet door ons wor­den ver­teld en gevierd, zicht­baar wor­den gemaakt en wor­den geleefd, en op allerlei manieren han­den en voeten krijgen. De gedachte dat het niet altijd direct tot re­sul­taat moet lei­den kan zelfs voor deze of gene bevrij­dend werken. Als Kerk en als chris­te­nen moeten we die leegte en het desin­te­res­se om ons heen leren verdragen en uit­hou­den. Voor de Kerk ziet Loffeld vooral een profe­tische en diaconale rol. En als kleine, creatieve min­der­heid kunnen we zo zeker iets bijdragen aan de samen­le­ving. Hij noemt dan ook het mooie beeld dat paus Fran­cis­cus ons heeft nagelaten, de kerk als ‘veldhospi­taal’, waar de mensen met hun kwetsuren terecht kunnen.

We hoeven als Kerk niet groot te zijn om bete­ke­nis­vol te zijn. Ook een kleine ge­meen­schap die oog en oor heeft voor de wereld van vandaag en daarin Christus present stelt, kan rele­vant, gastvrij en daardoor geloof­waar­dig en uit­no­di­gend zijn. Het is na­tuur­lijk be­grij­pe­lijk dat de krimp waar we nu mee te maken hebben pijn doet. Veel van het oude ver­trouwde moeten we loslaten. Maar in een omge­ving waarin we in groeiende mate met onver­schil­lig­heid en desin­te­res­se te maken krijgen mogen we laten zien dat wij toch het verschil kunnen maken. Daarom ein­dig ik met de oude leus die eens door de Vara werd gebruikt: ‘Wees verschillig!’

Maickel Prasing, pastoor